Ο περί της Συλλογικής Διαχείρισης Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας και Συγγενικών Δικαιωμάτων καθώς και για τη Χορήγηση Πολυεδαφικών Αδειών για Επιγραμμικές Χρήσεις Μουσικών Έργων Νόμος του 2017 (65(I)/2017) («Νόμος») ψηφίστηκε το 2017. Είναι η νομοθεσία που ενσωματώνει την Οδηγία 2014/26/ΕΕ στο εθνικό μας δίκαιο και ρυθμίζουν το πώς οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης (ΟΣΔ) διαχειρίζονται τα δικαιώματα δημιουργών, όπως μουσικών, συγγραφέων, αλλά και συγγενών δικαιούχων ερμηνευτών καλλιτεχνών, όπως ηθοποιών, χορευτών, οργανοπαικτών κλπ.

Δηλαδή, αντί να πηγαίνει να διαπραγματεύεται και να ζητά ξεχωριστά ποσά ο κάθε δικαιούχος ερμηνευτής καλλιτέχνης από μόνος του, σε κάθε τηλεόραση, ραδιόφωνο, ξενοδοχείο, καφετέρια ή πλατφόρμα και όπου αλλού γίνεται η χρήση του δικαιώματος του, που είναι τόσο ηθικό όσο και περιουσιακό δικαίωμα, ένας ΟΣΔ το κάνει για όλους μαζί. Ο Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης (ΟΣΔ) είναι το σώμα που ιδρύουν οι ίδιοι οι ερμηνευτές καλλιτέχνες, στη διοίκηση και στις αποφάσεις του οποίου συμμετέχουν αποκλειστικά οι ίδιοι οι δικαιούχοι και κανένας τρίτος. Ο ΟΣΔ διεκδικεί, διαπραγματεύεται, επιβάλλει τους όρους της αδειοδότησης, εισπράττει από τους χρήστες και τελικά διανέμει στους δικαιούχους τα δικαιώματα τους.

Οι επιχειρήσεις – οι χρήστες – που χρησιμοποιούν έργα (π.χ. μουσική, τηλεοπτικές σειρές κλπ) πληρώνουν συνολικά δικαιώματα στον οργανισμό, αντί στον κάθε ένα δικαιούχο ξεχωριστά. Ο ΟΣΔ κρατά στοιχεία για το ποια έργα ή ερμηνείες έχουν χρησιμοποιηθεί από τον χρήστη, στο βαθμό που αυτό είναι εφικτό και πληρώνει τους δικαιούχους αναλόγως της χρήσης των έργων τους ή των ερμηνειών τους αντιστοίχως.

Οι ΟΣΔ υπόκεινται σε πολύ αυστηρή ρύθμιση. Ο Νόμος 65(I)/2017, έβαλε υπέρμετρες και οικονομικά επαχθείς υποχρεώσεις στους ώμους των ΟΣΔ, προκειμένου όμως αυτοί να λειτουργούν με αδιαμφισβήτητη διαφάνεια, λογοδοσία και προς όφελος των δικαιούχων. Συγκεκριμένα, απαιτεί σαφή δομή διακυβέρνησης με τη λήψη των αποφάσεων να γίνεται αποκλειστικά από τους ίδιους τους δικαιούχους, τακτική ενημέρωση για έσοδα, έξοδα και διανομές, καθώς και δημοσίευση ετήσιων εκθέσεων με οικονομικά και διοικητικά στοιχεία. Παράλληλα, επιβάλλει την ύπαρξη μηχανισμών εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου και την αποφυγή συγκρούσεων συμφερόντων από τα διοικητικά στελέχη.

Επιπλέον, προβλέπει ότι θα πρέπει να υπάρχει σαφής διαχωρισμός για τα δικαιώματα που εισπράττονται και τις κρατήσεις από τα δικαιώματα που γίνονται για την κάλυψη των εξόδων διαχείρισης και λειτουργίας των ΟΣΔ, ενώ τα δικαιώματα θα πρέπει να διανέμονται έγκαιρα και με δίκαιο και αναλογικό τρόπο στους δικαιούχους, με σαφή και αντικειμενικά κριτήρια. Οι δικαιούχοι έχουν δικαίωμα επιλογής ένταξης, εγγραφής, συμμετοχής, αλλά και αποχώρησης από ΟΣΔ, ενώ οι όροι που ο ΟΣΔ επιβάλλει προς τους χρήστες (π.χ. επιχειρήσεις) πρέπει να είναι διαφανείς και δίκαιοι και να βασίζονται σε κριτήρια που εφαρμόζονται αναλόγως της φύσης, του είδους και της κατηγορίας του δικαιώματος που ο ΟΣΔ διαχειρίζεται. Τέλος, θεσπίζονται διαδικασίες για την υποβολή παραπόνων και καταγγελιών από τους ίδιους τους δικαιούχους προς τον ΟΣΔ και την διαδικασία επίλυσης διαφορών, ενισχύοντας έτσι την εμπιστοσύνη και τον έλεγχο στη λειτουργία των οργανισμών.

Ένα σημαντικό μέρος του Νόμου του 2017 είναι ότι με αυτόν καταργήθηκε η προηγούμενη Αρχή Πνευματικής Ιδιοκτησίας, καθώς ο Νόμος 65(I)/2017 προνοούσε για την ίδρυση και λειτουργία μιας νέας και σύγχρονης Αρμόδιας Αρχής, επιφορτισμένης με τα καθήκοντα ελέγχου και εποπτείας, όπως αυτά έχουν επικαιροποιηθεί και εκσυγχρονιστεί από τις νέες ευρωπαϊκές επιταγές, που συνοψίστηκαν στον Νόμο του 2017. Κάποιες από τις αρμοδιότητες της Αρμόδιας Αρχής είναι να καταρτίζει και να τηρεί το Μητρώο των ΟΣΔ στη Δημοκρατία καθώς και να ασκεί έλεγχο της συμμόρφωσης των ΟΣΔ με τις υποχρεώσεις τους βάσει της νομοθεσίας. Η Αρμόδια Αρχή μπορεί να εξετάσει την περίπτωση παραβίασης διατάξεων του παρόντος Νόμου είτε αυτεπαγγέλτως, είτε κατόπιν παραπόνου και εκδίδει αιτιολογημένη απόφαση.

Η Αρμόδια Αρχή δεν αδειοδοτεί την λειτουργία των ΟΣΔ, οι ΟΣΔ δεν χρειάζονται ειδική άδεια για να λειτουργήσουν. Οι ΟΣΔ ασκούν συλλογικά την διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που υφίστανται και που τους έχουν ανατεθεί από τους δικαιούχους, δικαιώματα τα οποία δεν αναστέλλονται, ούτε αναιρούνται από την ύπαρξη ή όχι κανονισμών ή την λειτουργία ή όχι της αρμόδιας Αρχής. Η Αρμόδια Αρχή όμως θα ελέγχει τη συμμόρφωση τους με τον Νόμο του 2017 και θα την επιβάλλει με διοικητικό πρόστιμο

Με απλά λόγια, η Αρμόδια Αρχή παρακολουθεί αν οι ΟΣΔ τηρούν τους κανόνες: αν είναι διαφανείς, αν διανέμουν σωστά τα χρήματα και αν δεν εκμεταλλεύονται τη θέση τους. Αυτός ο έλεγχος διασφαλίζει τη σύννομη λειτουργία τους προς όφελος όλων και των δικαιούχων και προς άρση κάθε αμφισβήτησης των χρηστών για το σε ποιους καταβάλλουν δικαιώματα και για ποια χρήση που κάνουν.

Η σημασία της για όλο το οικοσύστημα συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας είναι καθοριστική, γιατί δημιουργεί εμπιστοσύνη μεταξύ όλων των πλευρών. Οι δικαιούχοι νιώθουν ασφαλείς ότι τα δικαιώματά τους προστατεύονται και ότι θα πληρωθούν δίκαια, οι επιχειρήσεις ξέρουν ότι οι χρεώσεις είναι νόμιμες και όχι αυθαίρετες, και η αγορά λειτουργεί πιο ομαλά. Επιπλέον, η Αρμόδια Αρχή μπορεί να παρεμβαίνει όταν υπάρχουν προβλήματα ή καταγγελίες, διορθώνοντας καταχρήσεις και διασφαλίζοντας ότι το σύστημα παραμένει δίκαιο και αξιόπιστο για όλους.

Αφού έχουμε δει τα πιο πάνω, αξίζει να σημειωθεί ότι, βάσει του Νόμου, η Αρμόδια Αρχή στην Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει μόνο κατόπιν της έκδοσης Κανονισμών από την Βουλή των Αντιπροσώπων. Ενώ ο Νόμος ψηφίστηκε το 2017, οι Κανονισμοί ακόμη εκκρεμούν. Έγιναν πολλαπλές προσπάθειες να θεσπιστούν οι Κανονισμοί, αλλά μέχρι τώρα δεν έχουν τελεσφορήσει.

Η σημερινή δε απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων να καταψηφίσει τους Κανονισμούς για τη δημιουργία της Αρμόδιας Αρχής στην Κυπριακή Δημοκρατία δεν προστατεύει τους καλλιτέχνες-δημιουργούς· αντίθετα, τους αφήνει εκτεθειμένους. Η Βουλή με την στάση της να απορρίπτει τους κανονισμούς, εμποδίζει ουσιαστικά και συνειδητά σχεδόν επί δεκαετία, την εφαρμογή του Νόμου του 2017.

Οι Κανονισμοί δεν θα αφήσουν τους ΟΣΔ να «ορμήσουν να εκμεταλλευτούν» ή να επιτρέψει το «όποιος θέλει να μπαίνει όπου θέλει τζιαι να εισπράττει όσα θέλει», όπως παραπλανητικά υποστηρίχθηκε από μέλη της Βουλής σήμερα. Οι Κανονισμοί θα κάνουν ακριβώς το αντίθετο: θα θέσουν σε λειτουργία τους αυστηρούς κανόνες διαφάνειας, ελέγχου και λογοδοσίας με τους οποίους ήδη πρέπει να συμμορφώνονται οι ΟΣΔ. Η Αρμόδια Αρχή είναι ο μηχανισμός που διασφαλίζει ότι αυτοί οι κανόνες εφαρμόζονται στην πράξη. Χωρίς αυτήν, το σύστημα μένει χωρίς ουσιαστική εποπτεία.

Χωρίς την υιοθέτηση των Κανονισμών, το σύστημα συλλογικής διαχείρισης παραμένει ουσιαστικά χωρίς εποπτεία, ενώ η θέσπισή τους – σε αντίθεση με όσα ανέφεραν τα μέλη της Βουλής σήμερα – είναι αυτή που εισάγει μηχανισμούς εποπτείας, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Οι συνέπειες για τους δικαιούχους είναι σοβαρές καθώς οι ΟΣΔ αποδυναμώνονται θεσμικά, την ίδια ώρα που οι χρήστες επικαλούνται την ανυπαρξία των κανονισμών, προκειμένου να δικαιολογήσουν την άρνηση τους να εισέλθουν σε διαπραγματεύσεις και τελικά να καταβάλουν το αντίτιμο για ένα περιουσιακό δικαίωμα που εκμεταλλεύονται, είτε αυτό τους αφήνει άμεσο κέρδος, είτε έμμεσο είτε και κανένα.

Αντί οι ΟΣΔ να ενισχύονται μέσα από ένα ξεκάθαρο πλαίσιο κανόνων, ελέγχου και διαφάνειας, όπως προβλέπεται και από τον Νόμο, αφήνονται να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον αμφισβήτησης και ασάφειας, που εντείνει τις συγκρούσεις και αποδυναμώνει συνολικά το σύστημα συλλογικής διαχείρισης. Με άλλα λόγια, η απουσία ρύθμισης δεν προστατεύει κανέναν· αντίθετα, δημιουργεί ένα πιο ασταθές και λιγότερο δίκαιο πλαίσιο για όλους τους εμπλεκόμενους.

Με λίγα λόγια, αντί να ενισχύεται η προστασία των δικαιούχων και η δίκαιη αμοιβή τους για τη χρήση των δικαιωμάτων τους, η Βουλή των Αντιπροσώπων με την σημερινή της απόφαση να απορρίψει και πάλι τους κανονισμούς, τους οποίους σημειωτέον έχει στην κατοχή της από το 2022, την εμποδίζει σκοπίμως και συνεχίζει να συντηρεί  το κενό εποπτείας, υποθάλποντας τον σφετερισμό περιουσιακών δικαιωμάτων των δικαιούχων.

Είναι εν κατακλείδι σαφές, ότι η Βουλή με την σημερινή απόφαση της να απορρίψει τους Κανονισμούς, αφήνει εκτεθειμένο το Κράτος μας, καθώς είναι προφανές ότι η Κύπρος με την παράλειψη της να ιδρύσει κατάλληλους μηχανισμούς, για την πρακτική εφαρμογή του Νόμου του 2017 για τη συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων και να δώσει αληθινή πρόσβαση στην άντληση δικαιωμάτων από αυτόν, παραβιάζει τις υποχρεώσεις της ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πολύμνια Λευτέρη και Νικολέττα Επαμεινώνδα

16 Απριλίου 2026